Πάρα πολλοί είναι οι άνθρωποι σήμερα που στρεσσάρονται. Δεν αγχώνονται απλώς, αλλά στρεσσάρονται. Δηλαδή πιέζονται. Νιώθουν ότι δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν στους ρυθμούς της σημερινής κοινωνίας, ότι είναι πέρα των δυνατοτήτων τους. Και παρ’ όλα αυτά, η κοινωνία αυτή είναι δημιούργημα αυτών των ανθρώπων. Ενώ από τη μία εκφράζουν συχνά την απαρέσκειά τους, από την άλλη δεν μπορούν να κάνουν χωρίς αυτήν. Τι συμβαίνει;

Η σημερινή κοινωνία μου θυμίζει την ιστορία με τον Φρανκενστάιν. Ποια είναι η ουσία του Φρανκεστάιν; Φτιάχνεις κάτι το οποίο προσδοκάς ότι θα είναι προς όφελός σου και εν τέλει καταλήγει να είναι ζημιογόνο. Κάποτε, σε μια μικρή βιβλιοθήκη, διάβαζα ένα μικρό βιβλίο του γνωστού ζωολόγου Konrad Lorenz. Ο τίτλος του βιβλίου: Τα οχτώ θανάσιμα αμαρτήματα του πολιτισμού μας (1973). Σε ένα κεφάλαιο του βιβλίου, ο Lorenz αναφέρεται στην ικανότητα του ανθρώπου να προσαρμόζεται. Ο κόσμος, έγραφε, πλέον έχει πάρει τέτοια μορφή που αλλάζει με γρηγορότερους ρυθμούς σε σχέση με τον απαιτούμενο χρόνο που χρειάζεται ο άνθρωπος να προσαρμοστεί στις αλλαγές αυτές. Τι αποτελέσματα, αναρωτιόταν, μπορεί να έχει μια τέτοια κατάσταση άραγε;

Και όλα αυτά, το 1973. Τι ισχύει, όμως, σήμερα, σε ό,τι αφορά την ικανότητα του ανθρώπου για προσαρμογή, που ο κόσμος σχεδόν κατά γενική ομολογία έχει γίνει αρκετά πολύπλοκος αλλά και περίπλοκος;

Σήμερα, λόγω των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και της περισσότερης σύνδεσης και αλληλεπίδρασης μεταξύ των ανθρώπων και των κρατών, ο κόσμος φαίνεται να αλλάζει με ακόμη πιο γοργούς ρυθμούς σε σχέση με το 1973. Ακόμη και αν δεν αλλάζει πράγματι πιο γρήγορα σε σχέση με το πώς άλλαζε τότε, μπορούμε τουλάχιστον να ισχυριστούμε με βεβαιότητα ότι ακριβώς λόγω των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και ενημέρωσης, ερχόμαστε σε επαφή με τις αλλαγές αυτές και ό,τι συμβαίνει γενικά αρκετά περισσότερο σε σχέση με παλιότερα. Και είναι αυτό που έχει σημασία στην τελική. Δηλαδή αυτό με το οποίο ερχόμαστε σε επαφή και όχι εκείνο που ενδεχομένως συμβαίνει αλλά εμείς δεν το γνωρίζουμε. Ο άνθρωπος σήμερα, αναμφίβολα, δέχεται πολλά περισσότερα ερεθίσματα σε σχέση με παλαιότερα.

Πόσο αφομοιώσιμα, για παράδειγμα, είναι άραγε όλα αυτά που δέχεται ένας άνθρωπος σήμερα, σε καθημερινή βάση, μέσω των κοινωνικών δικτύων; Αυτό που μέχρι χθες αποκαλούσαμε «η άχρηστη πληροφορία της ημέρας», φαίνεται σήμερα να αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση. Μου έρχεται κατά νου η γνωστή φράση-προτροπή του Φρόιντ: όπου είναι αυτό, να γίνει εγώ. Με άλλα λόγια, και πολύ απλουστευμένα λόγω περιορισμένου χώρου, να προσπαθήσεις όσο μπορείς να μειώσεις το ασυνείδητό σου — το οποίο φυσικά δεν είναι στατικό αλλά συνεχώς «γεμίζει και αδειάζει» — και να είσαι συνειδητός. Αυτό, όμως, απαιτεί χρόνο. Απαιτεί, επίσης, σχεδόν εκ των πραγμάτων, ενασχόληση με λίγα πράγματα ή τουλάχιστον με τόσα όσα μπορεί κάποιος να διαχειριστεί. Αυτό που βλέπουμε όμως σήμερα είναι να έρχεται η μία πληροφορία μετά την άλλη και να αφομοιώνεται πολύ επιπόλαια. Να δημιουργούνται εφήμερες γνώμες και απόψεις. Να έχουν αλλοιωθεί τα κριτήρια με τα οποία φιλτράρεται μια σκέψη, ένα γεγονός, μια πληροφορία. Όλα γίνονται πολύ γρηγορότερα. Είναι σαν να κάνει κάποιος γυμναστική άτσαλα, χωρίς διαλείμματα, χωρίς σωστή τεχνική, χωρίς ημέρες ανάπαυσης, χωρίς πρόγραμμα, κάνοντας τη μία άσκηση μετά την άλλη. Και μάλιστα, υπάρχει επιπλέον η εντύπωση ότι αν δεν το κάνεις αυτό, ότι αν πάρεις τις αποστάσεις σου, τότε θα μείνεις πίσω, ότι θα χάσεις το κύμα της αλλαγής. Όπως το χάμστερ που αρχίζει να τρέχει στον τροχό νιώθει ότι δε μπορεί να σταματήσει διότι φοβάται ότι μπορεί να πέσει, έτσι και ο άνθρωπος καταλήγει να είναι σχεδόν έρμαιο των πραγμάτων γύρω του. Δεν θα ήταν υπερβολικό να ισχυριστούμε ότι πολλοί άνθρωποι σήμερα προσιδιάζουν σε νευρωτικούς. Δηλαδή, πολλές από τις συνήθειές τους φανερώνουν χαρακτηριστικά νεύρωσης. Και αυτό ισχύει τόσο για επαναλαμβανόμενες εκδηλώσεις συμπεριφοράς που αποτελούν σαφείς ενδείξεις για μια τέτοια διαπίστωση όσο και για απλές καθημερινές συνήθειες, που στην πρώτη ματιά μπορεί να μη φαίνονται ως τέτοιες.

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, δεν μπορώ παρά να ρωτήσω: είναι η σημερινή δομή του κόσμου πραγματικά προς όφελός μας; Και, ειδικά σε περίπτωση που η απάντηση είναι όχι, δεν μπορώ να μην αναρωτηθώ τι είναι προτιμότερο: να προσαρμοστούμε εμείς στη δομή αυτή ή να προσαρμόσουμε τη στάση μας και επιπλέον να φροντίσουμε να σχεδιάσουμε τα πράγματα γύρω μας σύμφωνα με τις δικές μας ανάγκες; Με άλλα λόγια, θέλουμε ο άνθρωπος να είναι μέσο ή σκοπός, με την έννοια ότι αυτά που φτιάχνουμε γύρω μας να εξυπηρετούν εμάς και όχι εμείς αυτά. Ο σημερινός κόσμος, όμως, δεν παύει να έχει δημιουργηθεί και να συντηρείται από τους ίδιους τους ανθρώπους. Παρά το γεγονός ότι ο κόσμος αυτός αρκετά συχνά δημιουργεί άγχος, δυσφορία και διάφορα άλλα προβλήματα στους ανθρώπους, ταυτόχρονα δεν παύουν να παίρνουν μια ιδιάζουσα απόλαυση από αυτόν τον κόσμο. Ειδάλλως, δεν θα τον ήθελαν. Αν δεν ικανοποιούσε καμία ανάγκη τους και τους δημιουργούσε μόνο προβλήματα, θα έπαυαν να τον τροφοδοτούν και να τον διατηρούν.

Όταν το σκέφτομαι με περισσότερη προσοχή, βλέπω ότι αρκετοί άνθρωποι μοιάζουν σαν τον άνθρωπο που βρίσκεται σε άρνηση και προσπαθεί να κάνει τα πάντα ώστε να απασχολήσει τον εαυτό του με οτιδήποτε άλλο εκτός από αυτό που πραγματικά θέλει και επιθυμεί. Εκτός από αυτό που πραγματικά τον απασχολεί και ενδόμυχα βασανίζει. Γι’ αυτό κατευθύνεται σε όλα αυτά τα πράγματα που κάνει τα οποία προκαλούν τόσο πολύ θόρυβο και καθιστούν τον κόσμο τόσο πολύπλοκο. Γι’ αυτό επιδιώκει συνεχώς περισπάσεις της προσοχής, τα λεγόμενα distractions, όπως έχουν καθιερωθεί να αποκαλούνται. Προς επιβεβαίωση αυτού, αναρωτιέμαι: πόσοι άραγε δύνανται να πάρουν αποστάσεις σήμερα από την καθημερινότητά τους χωρίς να επηρεαστούν σημαντικά; Τι ποσοστό των ανθρώπων θα ένιωθε μονάχα μία βαριεστημάρα και όχι μια έντονη ενόχληση, εάν για ένα μήνα σταματούσε να κάνει πολλά από αυτά που τώρα κάνει; Να έλεγε, δηλαδή, στο τέλος αυτού του δοκιμαστικού μήνα: δεν έκανα σχεδόν τίποτα από όσα συνηθίζω να κάνω. Είναι αλήθεια ότι δεν μου άρεσε πάρα πολύ αυτός ο μήνας, και ο βασικός λόγος που δεν μου άρεσε ήταν το γεγονός ότι βαρέθηκα. Ένας τέτοιος δοκιμαστικός μήνας θα είχε άραγε μόνο αυτήν την επίδραση — η οποία είναι δικαιολογημένη — ή μήπως θα αναδύονταν στην επιφάνεια ενοχλητικά και ανυπόφορα πράγματα που μέχρι πρότινος βρίσκονταν κρυμμένα;

Φυσικά, δεν ισχυρίζομαι πως ό,τι κάνουμε είναι περιττό και θα έπρεπε να σταματήσουμε να το κάνουμε. Αλλά ότι έχει διαφορά το να κάνεις κάτι για χάρη του ίδιου του πράγματος, επειδή το εκτιμάς πράγματι ως αξία και είναι το ίδιο το πράγμα που σε γεμίζει, από την περίπτωση που χρησιμοποιείς κάτι ως έξοδο διαφυγής. Εάν ισχύει το δεύτερο, τότε μάλλον αποτελεί πρόβλημα διότι αυτό δεν σταματά ποτέ. Συνεχώς θα ψάχνεις νέες διεξόδους, διότι γρήγορα θα βαριέσαι αυτό που κάνεις, αναζητώντας με αυτόν τον τρόπο εκ νέου κάτι νέο, αφού δεν κάνεις ό,τι κάνεις επειδή σου αρέσε, επειδή το εκτιμάς, αλλά μονάχα «για να έχεις να ασχολείσαι». Αν ισχύουν όλα αυτά, τότε πράγματι πολλά από αυτά που κάνουν σήμερα οι άνθρωποι και καθιστούν τον κόσμο αρκετά πολύπλοκο αλλά και περίπλοκο θα αποδεικνύονταν περιττά. Τολμώ μάλιστα να πω ότι ίσως να μην είναι τελείως αβάσιμο να φτάσει κάποιος μέχρι το σημείο να χαρακτηρίσει ολόκληρη την περίοδο της νεωτερικότητας — χαρακτηριστικά της οποίας συνεχίζουν να υπάρχουν στη δική μας εποχή, και μάλιστα εντεινόμενα — ως αποτέλεσμα μιας ιδιότυπης συλλογικής νεύρωσης.

Σε κάθε περίπτωση, νομίζω αρκεί να φανεί η αναγκαιότητα να πάρουμε μια απόσταση από τα πράγματα και να σκεφτούμε γιατί ζούμε όπως ζούμε και το κυριότερο, πώς θα θέλαμε να ζούμε. Και αφού το κάνουμε αυτό, να προσπαθούμε να επιδιώκουμε πώς θα θέλαμε πραγματικά να ζούμε και να αρχίσουμε να ζούμε αναλόγως, αντί να αναλωνόμαστε σε μάταια και ανούσια πράγματα. Τουλάχιστον αυτό προσπαθώ να κάνω εγώ. Αν θα το κάνουν και άλλοι, αυτό εξαρτάται από τους ίδιους. Κατά τη γνώμη μου όμως αξίζει, διότι όσο κοινότοπο κι αν ακούγεται πλέον, ζούμε όντως μια φορά — ας την κάνουμε να αξίζει!

Σχολιάστε ελεύθερα

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s