Πολλοί άνθρωποι, αν όχι οι περισσότεροι, προτιμούμε να ζούμε σε μία οργανωμένη κοινωνία. Και αυτό, διότι, χωρίς νόμους και οργάνωση ο καθένας θα μπορούσε να κάνει ό,τι ήθελε και μια τέτοια κατάσταση θα ήταν πολύ επισφαλής για όλους. Aυτό δεν σημαίνει, φυσικά, ότι η οργανωμένη κοινωνία δεν έχει και αυτή τα δικά της μειονεκτήματα. Από τη στιγμή και μόνο που ζεις με άλλους ανθρώπους, η ελευθερία σου αναγκαία περιορίζεται. Ανάμεσα σε δύο κακά όμως, προτιμότερο είναι πάντα το λιγότερο κακό και φαίνεται ότι η οργανωμένη κοινωνία είναι προτιμότερη από μια κοινωνία στην οποία υπάρχει άκρατη ελευθερία.

Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι κάθε οργανωμένη κοινωνία στον ίδιο βαθμό θεμιτή. Διότι μία κοινωνία μπορεί να έχει διάφορες μορφές. Το γεγονός ότι μία οργανωμένη κοινωνία, με τους νόμους και τους θεσμούς της, συνήθως δημιουργεί τουλάχιστον ένα αίσθημα ασφάλειας και ειρήνης, το οποίο εκτός αυτής δεν θα υπήρχε, δεν πρέπει να είναι αρκετό για την προτίμηση κάθε μορφής που μπορεί να έχει μια οργανωμένη κοινωνία, διότι στη ζωή εκτός από το να αποφεύγεις ό,τι είναι αρνητικό για σένα, ζητούμενο είναι να επιδιώκεις και ό,τι σου κάνει καλό. Ένα πολύ αυταρχικό κράτος, για παράδειγμα, ενδεχομένως μπορεί να παρέχει και αυτό ένα αίσθημα ασφάλειας και ειρήνης στους κατοίκους της χώρας. Οι κάτοικοι, όμως, θα είναι περισσότερο υπήκοοι, αν όχι αποκλειστικά, και όχι ελεύθεροι πολίτες που θα μπορούν να ζουν μια ζωή αξιόλογη. Για το λόγο αυτό, έχει σημασία η μορφή του πλαισίου μέσα στο οποίο ζούμε. Δηλαδή, η δομή της οργανωμένης κοινωνίας, με τους νόμους της και τους θεσμούς της, να είναι σχεδιασμένη με τέτοιον τρόπο ώστε να εξυπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων που ζουν μέσα σε αυτήν. Εξίσου σημαντικό, είναι, ποιος διαμορφώνει και αποφασίζει για τη δομή της κοινωνίας ώστε αυτή να εξυπηρετεί τους ανθρώπους που ζουν σε αυτήν.

Με σημείο αναφοράς τα παραπάνω, έχει ενδιαφέρον ένα σύντομο απόσπασμα από μια συζήτηση του Σωκράτη με τον ρήτορα Γοργία, που την διηγείται ο Πλάτωνας στο βιβλίο του Γοργίας.

ΓΟΡΓΙΑΣ: Θα προσπαθήσω, Σωκράτη, να παρουσιάσω ξεκάθαρα όλη τη δύναμη της ρητορικής· καθώς εσύ ο ίδιος με καθοδήγησες σωστά. Ξέρεις, βέβαια, ότι οι ναύσταθμοι αυτοί και τα τείχη των Αθηνών και η κατασκευή των λιμανιών έχουν γίνει σύμφωνα με τις συμβουλές του Θεμιστοκλή και μερικά σύμφωνα με τις συμβουλές του Περικλή, αλλά όχι με συμβουλές των τεχνιτών.

ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Έτσι λένε, Γοργία, για τον Θεμιστοκλή. Όσο για τον Περικλή, τον άκουγα και εγώ ο ίδιος, όταν μας έδινε συμβουλές για την κατασκευή του μεσαίου τείχους.

ΓΟΡΓΙΑΣ: Όταν, λοιπόν, γίνεται κάποια εκλογή για την ανάδειξη αυτών για τους οποίους μιλούσες, Σωκράτη, βλέπεις πως οι ρήτορες είναι αυτοί που συμβουλεύουν και η γνώμη τους επικρατεί πάντοτε.

Επικρατεί, άραγε, η γνώμη τους πάντοτε; Ίσως. Είναι όμως αναπόφευκτο αυτό; Μάλλον όχι.

Ο καθένας, τουλάχιστον έτσι υποτίθεται, είναι ελεύθερος να επιλέξει να καταπιαστεί με όποια τέχνη του αρέσει. Να γίνει ό,τι θέλει: γιατρός, δικηγόρος, γυμναστής, αρχιτέκτων, χημικός, δημοσιογράφος κλπ. Αν, όμως, περιορίσει την ενασχόλησή του και το ενδιαφέρον του μόνο σε αυτό που θα επιλέξει, αδιαφορώντας για οτιδήποτε άλλο, τότε σχεδόν νομοτελειακά θα καταλήξει να είναι απλώς ένα εργαλείο προς τους σκοπούς που θέτουν οι ρήτορες. Όταν ένας γιατρός λέει ανοησίες, ένας τρόπος να αντιληφθείς ότι λέει ανοησίες είναι να ασχοληθείς και εσύ με την τέχνη της Ιατρικής· να ασχοληθείς, δηλαδή, με τα πράγματα που καταπιάνεται η Ιατρική. Έτσι και με την ρητορική τέχνη: όταν ένας ρήτορας ή αλλιώς ένας σημερινός πολιτικός λέει ανοησίες, ένας τρόπος να το αντιληφθείς είναι να ασχοληθείς και εσύ με τα πράγματα που ασχολείται η ρητορική τέχνη διότι διαφορετικά, λόγω της άγνοιας που αναπόφευκτα προκύπτει όταν δεν ασχολείσαι με ένα αντικείμενο, το πιο πιθανόν είναι o ρήτορας να καταφέρει να σε κάνει, έμμεσα ή άμεσα, απλώς ένα εργαλείο, ένα μέσο για τους δικούς του σκοπούς.

Στη συνέχεια της συζήτησής τους ο Σωκράτης αναφέρει ότι η δύναμη του ρήτορα συχνά μπορεί να αποκτήσεις υπερφυσικές διαστάσεις, και ο Γοργίας, ως άτομο που ασχολείται εντατικά με τη ρητορική τέχνη, όχι μόνο θα συμφωνήσει μαζί του αλλά θα προβεί στην προκλητική δήλωση ότι η ρητορική «συγκεντρώνει υπό την εξουσία της όλες τις δυνάμεις». Αν έτσι έχουν τα πράγματα, δεν είναι άραγε λίγο υποτιμητικό αυτό για τους υπόλοιπους τεχνίτες: δικηγόρους, οικονομολόγους, χημικούς και άλλους; Να καταλήξεις, δηλαδή, ένα υποχείριο των άλλων, σχεδόν σαν εσύ να είσαι η μαριονέτα και ο άλλος ο μαριονετοπαίχτης.

Σε κάποια στιγμή της συζήτησής τους, ο Σωκράτης, με το υπαινικτικό εκείνο ύφος που τον διακρίνει, ρωτάει τον Γοργία: «Tι, τέλος πάντων, είναι κατ’ εσάς η ρητορική προς το λαό της Αθήνας και των άλλων πόλεων των ελευθέρων αντρών; Θεωρείς ότι οι ρήτορες μιλούν πάντοτε με στόχο το καλύτερο, σκεπτόμενοι αυτό, πώς δηλαδή οι πολίτες θα γίνουν καλύτεροι με τους λόγους τους, ή οι ίδιοι, έχοντας ως κίνητρο την ευχαρίστηση των πολιτών και αδιαφορώντας για το κοινό εξαιτίας του δικού τους συμφέροντος, μιλούν στο λαό σαν σε παιδιά, προσπαθώντας μόνο να ευχαριστήσουν τους ακροατές τους, και δεν φροντίζουν καθόλου αν θα γίνουν καλύτεροι ή χειρότεροι με τους λόγους τους;»

Αν οι σημερινοί ρήτορες επιδιώκουν το δικό τους συμφέρον ή το συμφέρον των κατοίκων στους οποίους απευθύνονται και υποτίθεται εκπροσωπούν, είναι φυσικά κάτι που θα το κρίνει ο καθένας μόνος του. Σε κάθε περίπτωση, όμως, ο μόνος τρόπος για να το αντιληφθεί κάποιος αυτό, είναι να ασχοληθεί ο ίδιος με τα πράγματα που ασχολούνται εκείνοι και που τον αφορούν άμεσα, καθώς αυτά καθορίζουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε· το οποίο, με τη σειρά του, επηρεάζει την ποιότητα της ζωής μας — κάτι που έχει γίνει παραπάνω από προφανές ιδιαίτερα κατά την διάρκεια της πανδημίας.


Στα Αγγλικά, η λέξη Idiot σημαίνει ηλίθιος-ανόητος και προέρχεται μάλλον από την ελληνική λέξη Ιδιώτης, που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο ο οποίος είναι απορροφημένος στο άμεσο και προσωπικό συμφέρον του και αδιαφορεί για τα κοινά και την πολιτική.


Χωρίς να το καταλάβω, κατέληξα να πω τι θα έπρεπε να είναι η πολιτική. Τι είναι, όμως, η πολιτική σήμερα; Δεν μπορώ παρά να θυμηθώ τα λόγια εκείνου του Γάλλου συγγραφέα, του Πωλ Βαλερύ, ο οποίος παρατηρούσε ότι «η πολιτική ήταν στην αρχή η τέχνη που εμπόδιζε τους ανθρώπους να ενδιαφερθούν γι’ αυτό που τους αφορά. Στη συνέχεια προστέθηκε σε αυτό η τέχνη που εξανάγκαζε τους ανθρώπους να αποφασίζουν για πράγματα που δεν καταλαβαίνουν. Η δεύτερη τούτη αρχή συνδυάστηκε με την πρώτη».

Νομίζω ότι ακόμη και σήμερα ο ορισμός αυτός δεν είναι κακός. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, ίσως αυτή να είναι και η μεγάλη επιτυχία του πολιτικού συστήματος σήμερα — και αυτό ισχύει για τις περισσότερες χώρες βεβαίως. Δηλαδή η απο-πολιτικοποίηση των ανθρώπων, και ιδίως των νέων, που αποτελούν ή που θα έπρεπε να αποτελούν το πιο ζωτικό τμήμα της κοινωνίας. Ακόμη πιο συγκεκριμένα: η πλήρης αδιαφορία για το ίσως αποτελεσματικότερο μέσο με το οποίο μπορούν να βελτιώσουν οι άνθρωποι τη ζωή τους. Και μάλιστα, όχι μόνο έχει επιτευχθεί αυτή η απο-πολιτικοποίηση, αλλά θα έλεγε κανείς πως σήμερα αποτελεί σχεδόν ταμπού να μιλάει κάποιος για αυτό. Ακόμα και όταν γίνεται, συνήθως γίνεται τελείως επιδερμικά και με ένα ύφος αρκετά σοβαροφανές. Δεν είναι τυχαίο που αρκετοί συστήνουν το μόνο πράγμα για το οποίο δεν πρέπει να μιλήσεις σε ένα πρώτο ραντεβού είναι περί πολιτικών ζητημάτων. Φυσικά! Από τη στιγμή που λείπει η σοβαρότητα των θεμάτων αυτών, το κενό αυτό έρχεται να το καλύψει η σοβαροφάνεια. Και είναι αλήθεια ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο αποκρουστικό, πιο αντι-ερωτικό, από αυτήν.

Ενα πράγμα είναι σίγουρο όμως. Από τη στιγμή που έχει δημιουργηθεί αυτός ο μηχανισμός που λέγεται Κράτος, ο οποίος έχει τη δύναμη με όλα τα μέσα επιβολής που διαθέτει να διαμορφώνει και να καθορίζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται η ζωή σου, ακόμα και αν εσύ αδιαφορείς πλήρως για τον σχεδιασμό αυτού του πλαισίου, κάποιοι άλλοι δεν θα αδιαφορήσουν. Και δεδομένου ότι αυτοί οι άλλοι ούτε φίλοι σου είναι αλλά ούτε γονείς σου, που υποτίθεται θέλουν πάντα το καλό σου, το πιο πιθανόν είναι να μην σχεδιάσουν το πλαίσιο στο οποίο ζεις, δηλαδή τη δομή της οργανωμένης κοινωνίας, με γνώμονα το δικό σου συμφέρον. Αυτό, είναι κάτι για το οποίο πρέπει εσύ ο ίδιος να ενδιαφερθείς. Λαμβάνοντας κανείς υπόψιν τουλάχιστον τα αποτελέσματα των τελευταίων εκλογών – που αποτελούν το ελάχιστο πολιτικής δραστηριότητας που μπορεί να κάνει κάποιος – αυτό είναι κάτι που φαίνεται να συμβαίνει σήμερα. Ίσως, όμως, όπως προσπάθησε να δείξει αυτό το κείμενο, αυτός να είναι ένας βασικός λόγος που όλο και περισσότερο, σχεδόν κατά γενική ομολογία, οδηγούμαστε σε μια δυστοπία. Αν δείχναμε, όλοι, περισσότερο ενδιαφέρον, τότε ίσως η δυστοπία αυτή να μην είναι αναπόφευκτη! Και ίσως, να μπορέσουμε να χτίσουμε μια κοινωνία με τέτοιον τρόπο που θα μπορούμε να ζούμε οι περισσότεροι άνθρωποι, αν όχι όλοι, όσο το δυνατόν καλύτερα και αξιοπρεπώς γίνεται.

Σχολιάστε ελεύθερα

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s