Μία συχνή κατηγορία που αποδίδουν συχνά στη ψυχανάλυση είναι ότι σε αυτήν, συνήθως, αν όχι πάντα, όλα τα ψυχοπνευματικά προβλήματα ενός ανθρώπου, είτε το γνωρίζει είτε όχι, είναι ερωτικής-σεξουαλικής φύσεως. Τα πράγματα, όμως, δεν είναι έτσι. Ή τουλάχιστον, δεν είναι ακριβώς έτσι.

Υπάρχουν δύο περιπτώσεις απέναντι στις οποίες ο άνθρωπος αντιδράει σχεδόν αυτόματα και αμύνεται.

Η μία είναι εκείνη όπου υπάρχει κάποια ανικανοποίητη επιθυμία, και όσο αυτή παραμένει ανικανοποίητη το άτομο δεν νιώθει τίποτα άλλο παρά δυσφορία. Για το λόγο αυτό, όταν η δυσφορία αυτή φουντώσει αρκετά, τότε προσπαθεί με κάθε τρόπο να την αποφύγει. Αυτό το καταφέρνει είτε βρίσκοντας κάποιο υποκατάστατο για να διοχετεύσει σε αυτό την ενέργεια που υπάρχει μέσα του (η τέχνη και η επιστήμη είναι μόλις λίγα από τα υποκατάστατα αυτά) είτε δημιουργώντας διάφορους αντιπερισπασμούς, συνήθως υπό τη μορφή συμπτωμάτων, τα οποία τον απορροφούν πλήρως: παράδειγμα τέτοιων αντιπερισπασμών είναι τα ψυχαναγκαστικά συμπτώματα.

Από την άλλη μεριά, υπάρχουν οι περιπτώσεις εκείνες οι οποίες στην ψυχανάλυση αποκαλούνται συνήθως τραύματα. Ο άνθρωπος, πολλές φορές, προσπαθεί να αποφύγει και άλλα πράγματα εκτός από τις ανικανοποίητες επιθυμίες. Είναι τα πράγματα εκείνα που μας φέρνουν σε δύσκολη θέση και μας προκαλούν δυσφορία, επειδή για μια σειρά λόγων δεν μπορούμε να τα επεξεργαστούμε, με αποτέλεσμα να τα διώχνουμε από το προσκήνιο και να τα απωθούμε. Αυτό συμβαίνει διότι στην κατάσταση που εκείνη τη στιγμή βρισκόμαστε, τα πράγματα αυτά μας «ξεπερνάνε», με την έννοια ότι αν δεν τα απωθήσουμε θα μας πληγώσουν, θα μας φέρουν σε μεγάλη σύγχυση, θα μας στεναχωρήσουν έντονα και γενικότερα θα μας προκαλέσουν συναισθήματα τα οποία δεν μας είναι καθόλου ευχάριστα. Στις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις, τόσο η απώθηση όσο και η δημιουργία αντιπερισπασμών με σκοπό να αποφύγουμε να ασχοληθούμε με αυτά τα τραύματα δεν γίνεται από επιλογή, αλλά σχεδόν αυτόματα. Ο οργανισμός και ο νους μας νιώθει ότι δεν δύναται και δεν αντέχει να επεξεργαστεί αυτό που σε περίπτωση που το επεξεργαζόμασταν θα μας πλήγωνε, και γι’ αυτό επιδιώκει με κάθε τρόπο να το αποφύγει. Τέτοια τραύματα ποικίλλουν, τόσο σε περιεχόμενο όσο και σε ένταση, και σχεδόν όλοι οι άνθρωποι στο πέρασμα του χρόνου κουβαλάμε κάποιο τραύμα, τα οποία, φυσικά, παρολο που συχνά μπορεί να τα απωθούμε και κατά κάποιον τρόπο να αναβάλλουμε την επεξεργασία και την αντιμετώπισή τους για το μέλλον, αυτά συνεχίζουν με τον τρόπο τους να επιδρούν πάνω μας — έως ότου τα επεξεργαστούμε, τα αποδεχτούμε, και συμφιλιωθούμε με αυτά· έως ότου τα δούμε ως πράγματα που ανήκουν στο παρελθόν και κατά κάποιον τρόπο συνέβησαν όχι στο σημερινό μας εαυτό αλλά σε έναν παλαιότερο.

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, βλέπουμε ότι μπορεί κανείς να «αρρωστήσει» όχι μόνο από τις ανικανοποίητες επιθυμίες αλλά και από καταστάσεις οι οποίες μας «ξεπερνάνε» όταν δεν έχουμε την απαιτούμενη δύναμη να τις αντιμετωπίσουμε. Τι είναι αυτό, όμως, που καθιστά τον κόσμο της ψυχανάλυσης σχεδόν μαγικό; Το γεγονός ότι αυτά τα δύο συνδέονται — και ίσως εδώ έγκειται η «παρεξήγηση» περί αναγωγής όλων των προβλημάτων στον ερωτικό-σεξουαλικό τομέα.

***

Γενικά, μπορούμε να πούμε ότι μια κατάσταση από μόνη της δεν προορίζεται αναγκαστικά να πάρει τη μορφή τραύματος. Το αν αυτή θα εξελιχθεί σε τραύμα ή όχι, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από το ίδιο το άτομο που βιώνει την κατάσταση αυτή. Κάτι που κάποιον μπορεί να τον επηρεάσει πάρα πολύ, κάποιον άλλον μπορεί να τον αφήσει τελείως ανεπηρέαστο. Ο τρόπος με τον οποίο οι ανικανοποίητες επιθυμίες και τα τραύματα συνδέονται είναι ο ακόλουθος: αν θεωρήσουμε — και νομίζω δεν έχουμε λόγο να μην το κάνουμε — ότι η σεξουαλική ενόρμηση αποτελεί ένα φυσικό ένστικτο, κάτι ανάλογο της πείνας, τότε λογικό και επόμενο είναι όταν αυτή δεν ικανοποιείται, να μη ζεις στο μέγιστο των δυνατοτήτων σου, όπως ακριβώς δεν βρίσκεσαι σε αυτό και όταν είσαι τελείως νηστικός. Αυτό, έχει ως αποτέλεσμα να σε καθιστά αδύναμο και συνεπώς περισσότερο ευάλωτο.

Κάτι που μπορεί σε έναν ανικανοποίητο και αδύναμο άνθρωπο να αποδείχθηκε τραύμα, μπορεί να μην κατέληγε ως τραύμα εάν το άτομο αυτό δεν ήταν αδύναμος και ανικανοποίητος. Σε εκείνη την περίπτωση, θα είχε όλο το σθένος να αντέξει και κυρίως να επεξεργαστεί κάποιο δυσάρεστο συμβάν. Αυτό δε σημαίνει φυσικά ότι το συμβάν δεν θα ήταν δυσάρεστο. Αλλά τουλάχιστον θα ήταν διαχειρίσιμο. Και είναι αυτό που έχει σημασία: το πόσο είσαι σε θέση να διαχειρίζεσαι και να αντιμετωπίζεις κάτι αντί να σε καταβάλλει ή να καθίσταται αναγκαίο να το απωθήσεις για να μην σε βασανίζει πια — κάτι που, όπως είπαμε και προηγουμένως, δεν ισχύει, καθώς αυτό πάντα θα συνεχίζει να σε απασχολεί με το δικό του τρόπο, έστω και ασυνείδητα.

Το σημαντικό είναι ότι η μη ικανοποίηση ζωτικών αναγκών, ιδιαίτερα τη στιγμή που αυτές αρχίζουν να κάνουν την εμφάνισή τους για πρώτη φορά σε πρώιμη μορφή, μπορεί να καθυστερήσει την περαιτέρω ανάπτυξη του ανθρώπου καθώς αυτός καταλήγει να αφιερώνει μεγάλο μέρος – αν όχι ολόκληρο! – της προσοχής του και της νοητικής του ενέργειας γύρω από το πρόβλημα της ικανοποίησης των ζωτικών του αναγκών. Εξαιτίας αυτού, δεν ασχολείται με πράγματα τα οποία θα συνέβαλλαν στην ψυχοπνευματική του ωρίμανση, με αποτέλεσμα να παραμένει καθηλωμένος σε πρώιμα στάδια ωρίμανσης. Και εδώ που τα λέμε, δε θα μπορούσε να συμβαίνει διαφορετικά. Το ίδιο δεν κάνει λίγο-πολύ και κάποιος που είναι πολύ πεινασμένος όταν δεν έχει να φάει; Δε σκέφτεται τίποτα άλλο παρά πώς θα φάει· και αν καταλήξει να σκέφτεται κάτι άλλο, πολύ πιθανόν αυτό να γίνεται με στόχο να «ξεχαστεί» και όχι συνειδητά, ελεύθερα. Πώς, λοιπόν, να αναπτυχθεί ένα ισχυρό Εγώ, μια δυνατή προσωπικότητα;

Παρ’ όλα αυτά, οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι ο άνθρωπος σε κάθε δεδομένη στιγμή δεν παύει να είναι ένα πλάσμα περιορισμένων δυνατοτήτων, και συνεπώς πάντα θα υπάρχουν καταστάσεις οι οποίες ακόμα και αν το άτομο σε μια συγκεκριμένη ηλικία και στιγμή είναι απολύτως υγιής και πλήρης, αυτές πάλι θα τον επηρεάσουν πολύ αρνητικά και θα τον τραυματίσουν. Ίσως αυτές είναι και οι περιπτώσεις στις οποίες η Ψυχανάλυση και γενικότερα η βοήθεια τρίτου ατόμου είναι αναγκαία. Κανείς δεν ισχυρίζεται, εξάλλου, ότι η ζωή μπορεί να είναι ένας δρόμος στρωμένος με ροδοπέταλλα. Κατά τη γνώμη μου, όμως, αυτές οι περιπτώσεις αποτελούν μονάχα ένα μικρό μέρος του συνόλου των ανθρώπων που «πάσχουν» από κάτι. Οι περισσότεροι από αυτούς, εάν είχαν μεγαλώσει διαφορετικά, με τρόπο που να μπορούσαν να αναπτυχθούν ελεύθερα και συνεπώς να είναι υγιείς και πλήρεις, οι εμπειρίες που τους επηρέασαν και συνεχίζουν ασυνείδητα να τους επηρεάζουν αρνητικά, δεν θα τους επηρέαζαν με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό αλλά θα ήταν αρκετά περισσότερο διαχειρίσιμες και θα μπορούσαν να τις αντιμετωπίσουν μόνοι τους. Πολύ πιθανόν, μάλιστα, να μην επέτρεπαν καν να προκύψουν αυτές οι τραυματικές εμπειρίες, λόγω του δυναμισμού και της βεβαιότητας που χαρακτηρίζει ένα υγιές και ελεύθερο άτομο.

Για να κλείσουμε, λοιπόν, βλέπουμε ότι υπό μία έννοια, είναι αλήθεια ότι πολλά ψυχολογικά προβλήματα μπορούν συχνά να έχουν τη ρίζα τους στον ερωτικό-σεξουαλικό τομέα, στην ανικανοποίητη επιθυμία εν γένει, παρά το γεγονός ότι αρκετά από αυτά τα προβλήματα ενδέχεται να προκλήθηκαν από κάτι διαφορετικό, όπως μία τραυματική εμπειρία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα παραπάνω έως ένα βαθμό αποτελούν απλούστευση, κάτι που απαιτεί πολύ συχνά η οικονομία του γραπτού λόγου. Σε κάθε περίπτωση, όμως, το σίγουρο είναι ότι οτιδήποτε μας δυναμώνει και μας καθιστά υγιείς, συμβάλλουν θετικά στην υγεία μας, και η ικανοποίηση των πιο ζωτικών επιθυμιών μας κατέχουν σίγουρα πρωτεύουσα θέση σε αυτά που μας καθιστούν υγιείς. Δυστυχώς, όμως, ακόμη και σήμερα, αυτές οι ζωτικές επιθυμίες, για μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων, μικρών και μεγάλων, συνεχίζουν να καταπιέζονται με διάφορους τρόπους. Με αποτέλεσμα τα παιδιά να ζουν καταπιεσμένα και επιρρεπή σε διάφορα προβλήματα και οι «ενήλικες» να μην ενηλικιώνονται ποτέ, παραμένοντας έτσι για πάντα παιδιά γεμάτα ανικανοποίητες επιθυμίες.

Σχόλια

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s